İstanbul'da bir Rus Bizantolog: Fyodor İvanoviç Uspenski / Prof. Dr. Özlem Parer

Rusya’da çağdaş Bizantoloji araştırmalarının temelleri Fyodor Ivanoviç Uspenski (1854-1928) tarafından atılmıştır. Uspenski adının Rus Bizantoloji tarihinde bizim için ayrıca önemli olmasında İstanbul’da bulunan Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün (Russkiy arheologiçekiy institut v Konstantinopole) payı vardır.

news-details
Akademik

1894 yılında II. Abdülhamid döneminde açılan ve yirmi yıl boyunca Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün(3) kurucusu, daimi ve tek müdürü F. İ. Uspenskı' olmuş, onun çalışmalarıyla Osmanlı topraklarında önemli keşif ve bulgular gerçekleştirilmiştir. Rusya’ya tarih ve arkeoloji alanındaki büyük hizmetlerinin yanında, ülkenin ilk ve tek yurt dışı kurumunun yöneticiliğini üstlenmiş olması Uspenski’ye Rusya’da özel bir saygınlık kazandırmıştır.

FYODOR IVANOVİÇ USPENSKİ KİMDİR?

Uspenski, 1845 yılında günümüzde Kostroma’da bulunan Galiç yakınlarındaki Gorki köyünde doğdu. Bulunduğu köyün kilisesine bakan, toprağı eken ve ancak bu sayede güçlükle geçimini sağlayabilen, sürekli maddi ihtiyaç içinde bulunan kalabalık bir aileden geliyordu.

Üniversite öncesi öğrenimini ruhban okullarında tamamladı. Başarılı bir öğrenciydi ve Moskova’da okumayı hayal ediyordu.

Bilimsel ilgi alanının oluşumunda, daha sonra St. Peterburg Üniversitesi’nde kilise hukuku alanında profesör olan Kostroma ruhban okulu tarih öğretmeni Gorçakov’dan büyük ölçüde etkilendi.

Ancak ailesinin onu bir üniversite şehrine gönderecek kadar bile parası yoktu. Uspenski yol parasını toparlayabilmek için Galiç’te Rus dili öğretmenliği yaptı. Bir yıl boyunca biriktirdiği bu para ile Moskova’ya gidebilecekti.

Kostroma-Yaroslavl arasmdaki gemide, tesadüfen tanıştığı bir yolcudan St. Peterburg’da öğrencilerin devlet tarafından destekleneceği Tarih-Filoloji Enstitüsü’nün açıldığını öğrendi.

Böylece Moskova yerine St. Peterburg’a gitti. Uspenski St. Peterburg Üniversitesi Tarih-Filoloji Fakültesi’nde öğrenim gördü. Üçüncü sınıftayken St. Peterburg Slav Yardım Komitesi’nin düzenlediği Batı Slavlarının devlet birliğinin oluşturulmasında ilk üç girişim konulu deneme yarışmasına hocasının ısrarı üzerine katıldı. Uspenski’nin çalışması deneme boyutlarını aşarak 266 sayfalık bir kitap halini aldı. Uspenski kitapta çok sayıda birincil kaynaktan; yazmalar, kronik ve belgelerden yararlandı. Uspenski bu çalışmasıyla birincilik ödülünü aldı ve çalışma daha sonra, 1872 yılında Kuzeybatıda İlk Slav Monarşiler (HepBbıe CHaBHHCKMe MOHapXI/IM Ha ceBepo-sanane) başlığıyla kitap olarak yayımlandı. Uspenski’nin bu ilk bilimsel çalışması, Polonya ve Çek devletlerinin tarihiyle ilgili önemli bir kaynak eserdir. Bunun yanı sıra, eserlerinin büyük çoğunluğunu oluşturan Bizans ve güney Slavlarının tarihi konusunun ötesine geçmekte ve Orta Çağ’dan imparatorluğun sonuna değin Bizans tarihi kendi içinde bağlantılı tarihsel süreçle ilişkilenmektedir.

Uspenski 1874 yılında “Chonae’den Nikitas Honiatis” (Humma Alcommıa'r M3 Xon,1874) adlı teziyle yüksek lisansını tamamladı ve kısa süre önce Odesa'da açılan İmparatorluk Novorossiysk Üniversitesi’nde (günümüzde İ. İ. Meçnikov Odesa Millî Üniversitesi) doçent olarak çalışmaya başladı. Bu üniversitede Bizans ve Bizans sanatı tarihini araştıran H. P. Kondakov, H. F. Krasnoseltsev, A. l. Kirpiçnikov, P. K. Brun ve diğerleri ile tanıştı ve verimli bir çalışma grubu oluştu. Odesa’daki bu grup belirli günlerde bir araya gelerek kaynakları okuyor, bireysel olarak zor anlaşılan konuları tartışarak Bizans çalışmalarına yoğunlaşıyordu. Uspenski üniversitede çalışma olanaklarını kullanarak akademik araştırmaları için sık sık yurt dışına, özellikle Fransa ve İtalya’ya gitme imkânı buldu. İlk yurt dışı araştırması sonrasında yazdığı “İkinci Bulgar Çarlığının Teşekkülü” (Oöpasosanne BToporo öonrapcxoro ııapc'rna) başlıklı teziyle 1879 yılında dünya tarihi alanında doktor unvanı aldı ve ardından aynı üniversitede profesör oldu.

Odesa’daki Bizans çalışmaları çevresinde buluşan bilim insanları arasında bir Bizans topluluğu oluşturma ve özel bir yayın yapma fikri ortaya çıktı. Bu topluluğu en aktif biçimde organize eden Uspenski oldu. Çarlık yönetiminin yeni bilimsel girişimlerin örgütlenmesine karşı tutumu belirgindi. Odesa eğitim bölge başkanı öğretim elemanlarının yeni girişimlerine karşıydı, bu nedenle Uspenski “Doğu Bizans’ın incelenmesi Rus milli temasıdır” tezini öne sürerek Odesa valisine başvurdu. Bizans'ın bileşeni olan aynı kök soydan gelen ve aynı inanca sahip halkların yazgısını incelemenin Rusya’nın en önemli bilimsel görevi olduğunu öne sürüyordu.

Odesa Bizans araştırmaları topluluğunun oluşturulması pek çok bürokratik engelle karşılaştı. Kararı Halk Eğitim Bakanı Delyanov verecekti. Delyanov bu konuların gündemde olduğunu, İstanbul’da bir Bizans enstitüsünün açılması üzerine tüzük hazırlandığını belirterek bu girişimin ertelenmesi gerektiğini açıkladı.

Bu olumsuz yanıt üzerine 1890 yılında Novorossiysk Üniversitesi’nde F. I. Uspenski başkanlığında Tarih-Filoloji Cemiyeti kuruldu; Bizans araştırmaları cemiyetin alt bölümünde yer aldı.

Odesa’da çalıştığı dönemde arkeolojik kazı ve buluntularla ilgili çok sayıda sempozyuma katıldı ve özellikle Bizans tarihi üzerine bilimsel eserler verdi.

Uspenski’nin büyük tarihsel rolü, Rus bilim sancağını yurt dışında başarıyla dalgalandırmak olarak yorumlanmaktadır. Rusya’nın yurt dışında bir arkeoloji enstitüsü açmasının tartışıldığı günlerde ilk olarak Atina düşünülmüştür. Ancak Atina’da 1846 yılında Fransa kendi Ecole’ünü kurmuş, 1875 yılında Alman arkeoloji enstitüsünün bir şubesi, 1880’li yıllarda İngiliz ve Amerikan arkeoloji okulları açılmıştır. Yine bu yıllarda klasik Helenist Rus bilim insanları araştırmalarda bulunmak üzere Atina’da görevlendirilmiştir. Rus arkeologlarının Atina’ya aşina oluşu ve burada oluşan arkeoloji ve bilim atmosferi, bazı enstitülerin Atina’da açılmasını ve çalışmasını başlangıç aşamalarında kolaylaştıracak etkenlerdir. Bununla birlikte Yunan arkeolojisi de 1880’li yıllarda kayda değer gelişme göstermiş, Antik Yunan medeniyetine ilişkin çalışmalar hız kazanmıştır. Rus arkeoloji enstitüsünün burada açılması Antik Yunan’a odaklanmak ve uzun bir süredir burada faaliyet gösteren Batılı merkezler arasında yer bulmaya çalışmak anlamını taşımaktadır.

İSTANBUL RUS ARKEOLOJİ ENSTİTÜSÜ’NÜN KURULUŞU

Avrupa bilimi ve kültürünün ağırlıklı olduğu Atina’dan ziyade, Doğu Roma’ya odaklanarak Slav ve Ortodoks kökleri itibariyle Rus enstitüsünün İstanbul’da çok daha geniş araştırmalar yapabileceği, zengin ve özgün keşiflere damga vuracağı, “bakir” bir alan bulacağı açıktır.

1895 yılının ilk aylarında İstanbul’da Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün açılmasıyla F. İ. Uspenski’nin bilimsel faaliyetlerinin ikinci döneminin başladığı ve bunun en parlak aşaması olduğu kabul edilmektedir.

Uspenski İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün (Rusça kısaltmasıyla RAİK) başlıca kurucu organizatörü ve faaliyetinin son gününe dek tek müdürü olarak tarihe geçti.

İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü, Rus tarih biliminin yurt dışında kurumsal boyutta ilk temsil merkezi olarak farklı bir önem arz ediyordu. Rus Bizantologların çalışmalarının bu kurumdan önce de yabancı bilim insanlarınca takdir edildiği, nitekim “Rus hükümeti, belki de, temelde Orta Doğu’ya yönelik dış politikasının bir aracına dönüştürmeyi ummamış olsaydı, böyle bir enstitüyü uzun süre açmayacaktı" görüşü, değerlendirmeler arasında yer almaktadır.

Bugün, Rus Bilimler Akademisi Arşivi Sankt Peterburg Şubesi’nin internet sayfasında da enstitünün bilim ve politika dünyasında yüksek otorite sahibi olduğu belirtilmektedir.

İSTANBUL RUS ARKEOLOJİ ENSTİTÜSÜ’NÜN ÇALIŞMALARI

Bilim insanı ve diplomatların girişimleriyle hayat bulan enstitü 26 Şubat 1895’te açıldı. Beyoğlu Sakız Ağacı Sokak No. 25 adresinde faaliyete geçen enstitünün açılış töreni sırasında Uspenski “Bizans bizim için arkeoloji ya da soyut bir bilgi problemi değildir, aksine gerçek ve kendi asıl tarihimizi öğrenme için önemli bir konudur” diyerek Rus biliminin çalışma alanının Batı’dan ziyade Bizans’ın merkezi olan İstanbul olduğunu belirtti. Hazırlanan tüzükte enstitünün çalışmalarının ana hedefi, eski Bizans topraklarında Rus bilim insanlarının antik döneme ait coğrafya ve topografya araştırmaları yapması, Bizans dünyasının tüm bölgelerinde tarih ve arkeoloji alanlarının, el yazmaları, epigrafl ve nümizmatik örneklerin, mimari ve anıtsal sanat eserlerinin incelenmesi olarak belirlenmiştir.

Nelidov, Bab-ı Ali’den Osmanlı İmparatorluğu topraklarında kazı yapma ve buluntuların yarısına enstitü adına sahip olma iznini almıştır. İstanbul elçisi A. İ. Nelidov enstitünün açılmasında ilk girişimleri gerçekleştiren, enstitüyü himaye eden ve daha sonra onursal üyesi olan diplomattır ve bu girişim onun da diplomatik çalışmaları arasında en parlak faaliyeti olarak görülmektedir.

Enstitü kadrosu Çar III. Aleksandr tarafından belirlenmiş ve müdür olarak atanan Uspenski ile ona yardım etmekle görevli ilk yıllarda bir, 1900 yılından itibaren iki bilim sekreteri yer almıştır. Enstitü tapınakları, sarayları, hipodrom, meydan ve anıtlarıyla geniş bir araştırma alanı olan bir dönem Bizans İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul’da antik ve erken Hıristiyanlık dönemi araştırmalarında pek çok hedefine ulaşmıştır. Enstitünün araştırmaları yalnızca İstanbul ile sınırlı kalmamış, Anadolu ve Balkan yarımadası etraflıca incelenmiş, Suriye, Filistin, Selanik ve Aynoroz’da bulunulmuş, Bulgaristan’ın ilk başkenti Aboba-Pliska keşfedilmiştir. Enstitü çok zengin kütüphanesi ve müzesiyle yabacı bilim insanları için de araştırma ve çalışma alanı olmuştur. 1897 yılında 8468 olan kitap sayısı, enstitü faaliyetleri son bulduğunda yaklaşık 25 000’e ulaşmıştır. Çok sayıda yabancı bilim insanı onursal üye, asli üye, araştırmacı olarak enstitüde çalışmıştır. B. V. Farmakovski, O. V. Vulf, B. A. Pançenko, P. D. Pogodin, R. H. Leper, P. Ya. Yakovenko, N. K Kluge, F. İ. Shrnit, N. L. Okunev çeşitli yıllarda enstitünün çalışmalarmda yer alımştır.

Uspenski anılarında Osmanlı İmparatorluğu topraklarında yapılan araştırmalarda özel olarak izin alınmadan anıtların fotoğraflanamadığını ve resmedilemediğini belirtir. Özellikle 1906 ve 1907 yıllarında hemen hemen tüm camilere ve Ayasofya da dâhil olmak üzere eski kiliselere ziyaretlerin yabancılara her ne sebeple olursa olsun yasaklandığını, o sırada enstitü tarafından incelenmekte olan Kariye’ye gerekli izin alınarak ve kavas eşliğinde girilebildiğini yazar.

Enstitünün tam anlamıyla gerçekleştirebildiği en geniş kapsamlı çalışma Kariye Müzesi (Chora Manastırı) incelemeleridir. Bizans dönemi manastır kilisesinin tüm dünyaca önem verilen, XIV-XV. yüzyıllara ait mozaik ve freskleri barındırdığı görülmüş, ressam N. K. Kluge tarafından kopyaları alınmıştır. Antik Çağ manastırının tam ölçümü ve detaylı mimari planı çıkarılmıştır. 1906 yılında Studios Manastırı’nın (Ankara İmrahor Camii) bazilikası incelenmiştir. İznik’teki Meryem Ana’nın Göğe Yükselişi Kilisesi’nin (1920-1922’de Yunanlarla savaş sırasında tahrip olmuştur); Sakız Adası’ndaki Nea Moni Manastırı’nın mozaikleri incelenmiş, Selanik’te Aziz Demetrius Kilisesi’nin (Kasimiye Camii) bazilikasında antik Bizans mozaiklerinin ve fresklerinin keşfi yapılmıştır. Araştırma alanı olarak antik dönem Hristiyan eserlerine özel ilgi gösterilmiş; İstanbul’da Bizans Akropolü bölgesi, Meryem Ana Kilisesi, 1912’deki yangından sonra adeta yok olan Bizans İmparatorluğu Büyük Sarayı’na ait kalıntılar incelenmiştir. Makedonya’daki Pateli Köyü yakınında Erken Demir Çağı nekropol kazılarında elde edilen çeşitli gömü objeleriyle Makedon kabilelerinin kökenini belirlemek için yeni bulgular sunulmuştur. Bulgar başkentleri Aboba (Pliski) ve Preslav kazıları antik Bulgar tarihinin açıklanmasına katkıda bulunmuştur.

İSTANBUL RUS ARKEOLOJİ ENSTİTÜSÜ’NÜN RUSYA'YA GÖNDERDİĞİ ESERLER

1994 yılında St. Peterburg’daki Ermitaj Müzesi’nde İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün yüzüncü yılı kapsamında bir koleksiyon sergilenmiştir. Bu koleksiyon için özel olarak hazırlanan katalogda İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün buluntuları olup daha sonra Rusya’ya gönderilen emsalsiz eserlerin önemli kısmının Osmanlı İmparatorluğu topraklarından elde edildiği görülmektedir.

Bunlardan biri, İsa Mesih’i tasvir eden İyi Çoban heykelidir. Omuzlarında koyunla tasvir edilen, beyaz, ince taneli mermerden yapılmış delikanlı figürü İzmit Körfezi, Bandırma yakınlarında Çinge köyündeki kilise harabelerinde bulunmuştur. Yaklaşık V. (?) yüzyıla tarihlendirilen eser RAIK’in girişimleriyle 1912 yılında Ermitaj Müzesi’ne kazandırılmıştır.

Dünyada bir ilk olan Palmira gümrük tarifesi ya da Palmira vergi tabletleri (Palmyrian Tariff) Uspenski’nin çabalarıyla toprak üstüne çıkartılmış ve Rusya’ya kazandırılmıştır.

Kazı sırasında Osmanlı İmparatorluğu sınırlarında olan Suriye’nin Palmira agorasında bulunan ve iki dilli, eski Yunanca ve Aramice paralel metinle ticaret kurallarını açıklayan devasa dört mermer levha, 1882 yılında Rus gezgin ve amatör arkeolog Prens S. S. Abamelek-Lazarev’in Suriye gezisi sırasında tesadüfen keşfedilmiştir. 1900 yılında Suriye’ye keşif gezisi yapmada görevlendirilen Uspenski ,Tarif’in tabletlerin toprak üstüne çıkartılması, dört parça halinde ayrılması ve taşınması aşamalarını yerinde planlamıştır.

Rus diplomasisinin girişimleriyle 13 Ekim 1900’de II. Abdülhamid, tabletleri Rusya İmparatoru’na armağan etmiş ve Palmira tabletleri 1901 yılında bugün de sergilenmekte olduğu Ermitaj Müzesi’ne gönderilmiştir.

Tek başına bir hazineden daha değerli olan obje “Codex Purpureus Petropolitanus”tur. St. Peterburg Rus Millî Kütüphanesi’nin el yazmaları bölümünde 537 envanter numarasında bulunan kodeksin katalog tanımı şöyledir:

"Sarmisahli’den dört İncil, mor parşömen Uncial yazı, gümüş ve altınla yazılmış, gümüş süslemelerle (haç ve dört evangelist) kaplı, kadife yeşili ciltli. 182 sayfa. Cilt XVI. (?) yüzyıl”.

Bu, Kayseri Sarmısaklı köyü civarında kaybolmuş olan VI. yüzyıla ait mor baskılı İncil kodeksidir.

RAİK’in Rusya’ya gönderdiği önemli eserler arasında bir diğeri, 1873 yılında Kudüs yakınlarında bulunup 1899’da İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü’ne teslim edilen, II. yüzyıla tarihlendirilen, başında defne çelengiyle İmparator Hadrian’ın (?) mermer büstüdür.

Antik Yunan ve Roma objeleri, Bizans heykelcikleri, antik el yazmaları, mimari parça ve yazıtlar, bulla ve baskı mühürler, sikkeler, ağırlık ölçü birimleri İstanbul’daki Rus Arkeoloji Enstitüsü Müzesi’nin koleksiyonunun temel eserlerini oluşturmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu topraklarında Rus diplomatik misyonu olarak bulunan çevrenin enstitü koleksiyonunu zenginleştirdiği anlaşılmaktadır.

Muavin Konsolos V. F. Kul IX-X. yüzyıllara aıt Ordu Perşembe (Vona) ilçesinden üç rölyefi; “Müjde”, “İki Aziz“ ve “Kudüs’e Giriş”in sahnesinden bir parça ile Samsun antik Amisos kökenli mezar taşları enstitü müzesine teslim etmiştir.

Edirne Rus Konsolosu K. N. Lişin kısa süne önce Edirne’de bulunan 15 Bizans sikke ve mührünü enstitüye vermiştir. Enstitünün hamisi ve Rusya elçisi A. İ. Nelidov da bazı bronz Bizans objeleri bağışlamıştır.

Orta Çağ Avrupası Cemiyet Başkanı G. P. Begler kendi heykel koleksiyonundan Bizans dönemine ait 304 parçayı, İzmir-Kassabo Demiryolları Müdürü Pol Geden 1903 yılında IV-VI. yüzyıl muska ve tılsımlar, IV. yüzyıl Arlaf Melek Tasvirli Tılsım'ı ve Süleyman Mührü'nü enstitü müzesine bağış olarak vermiştir.

Uspenski, enstitünün tüm arkeolojik faaliyetlerini, kazı ve keşif çalışmalarına ait bilgi ve değerlendirmeleri, el yazmaları ve diğer buluntu heykel ve objelerin tarihi ve sanatsal analizi üzerine çeşitli araştırmacıların yazılarına yer verdiği düzenli bir enstitü dergisi yayımlamıştır. İzvestıya adıyla Sofya’da basılan dergi 16 cilt yayımlamış, Rusça, Almanca, Fransızca, Yunanca gibi çok dilli makalelere yer vermiştir.

İzvestiya’nın 12. cildinin tamamı Uspenski’nin monografik çalışması 8 kitaplık Konstantinapol Seral Kodeksi’dir (KOHCTaHTMHononhcxnü cepanhcxmıîı xonexc Bocıımuxunxmı, 1907).

Uspenski, İmparatorluk Saray Kütüphanesi’nde Bizans dönemine ait eserler bulunması gerektiğini düşüncesiyle burada üç yıllık araştırma yürüterek el yazmalarını incelemiştir. Komninos Hanedanlığı kütüphanesinden el yazması eseri ortaya çıkarmıştır. İmparator Alexios Komnenos’un oğlu Isaac'ın ön sözünün de bulunduğu el yazmasında İncil’in ilk kitapları yorumlanmaktadır. 450 minyatürle bezeli eser Izvestiya’nın XII. cildinde bir albüm eşliğinde yayımlamış ve F. I. Uspenski bu çalışmasıyla Rus Arkeoloji Cemiyeti tarafından altın madalya ile ödüllendirilmiştir.

İzvestiya’da yayımlanan diğer önemli çalışmalar arasında F. İ. Uspenski’nin “Suriye’nin Arkeolojik Anıtları” (Apxeoııorwıecıcvıe nammunxu Cupım. 1902, C.7), F. I. Shmit’in “Kariye Camii; Hora Manastırı’nın Tarihi. Camiinin Mi marisi. Nartekslerin Mozaikleri” (Kaxpue-llmamu. Mcıopmı ıvıoııacı'bıpa Xopbı. Apxwreıcrypa mequu. Mosamcu Hapquon, 1906, C. 11) bulunmaktadır.

Uspenski’nin hayatı, bilim yaşamının ikinci dönemi olarak anılan İstanbul’daki enstitüyle özdeşleşmiş olarak görülmektedir.

Enstitüde Uspenski’nin doğrudan katılımı olmadan tek bir çalışma yapılmadığı, arkeolojik keşiflerin ve enstitünün tüm bilimsel araştırma materyalinin elde edilmesinin bizzat onun çalışmaları sonucunda gerçekleştiği belirtilmektedir.

Bu dönemde çok sayıda monografi, makale, rapor yazmış, enstitünün düzenli dergisi İzvestia’yı yayımlamıştır.

I. Dünya Savaşı’nda Türkiye ve Rusya arasındaki itilaf enstitünün çalışmalarını kesti ve enstitü 1914 Ekim’inde kapatıldı. Uspenski kişisel kütüphanesini ve mülkünü İstanbul’da bırakarak yaşamının geri kalanını sürdürdüğü Petrograd’a, günümüzdeki adıyla St. Peterburg’a döndü. Bu enstitünün kapatılmasını yaşamının sonuna dek kabul edemediği, hatta ölmeden iki yıl önce bile enstitünün yeniden hayat bulması için girişimlerde bulunduğu ifade edilmektedir.

Uspenski’nin İstanbul’da bıraktığı özel eşyaları ve RAİK’in müze kısmına ait bütün sergi objeleri Ermitaj Müzesi’ne, kütüphanesi Bilimler Akademisi St. Peterburg Tarih Enstitüsü’ne, arşivi Rus Bilimler Akademisi Arşivi St. Peterburg Şubesi’ne 1929 yılında gönderildi.

Ancak Uspenski artık hayatta değildi. 1916 ve 1917 yaz aylarında Uspenski ve Shmit, Trabzon’da arkeolojik keşiflerde bulundu.(4)

Uspenski ülkesine döndükten sonra da Rus Bizantolojisi alanında çalışmalarma devam etti. 1915-1928 yılları arasında Rusya’da yayımlanan ilk süreli Bizanotoloji dergisi ve Rus Bizantologlarının en önemli yayın organı olan Vizantiyskiy vremennik’in (Bizans Kroniği) redaktörlüğünü yaptı. Bir komisyon kurarak Sovyet Bizantoloji çalışmalarının sürmesini ve bir sözlüğün hazırlanmasını sağladı.

1900 yılında ordinaryüs unvanıyla Bilimler Akademisi üyesi oldu. 1921-1928 yılları arasında Rus Filistin Cemiyeti’nin başkanlığını yaptı. 10 Eylül 1928 tarihinde yaşamı  son buldu. Yaşamının son günlerine dek çalışmalarını sürdüren Uspenski Vazelon Raporları  ve Trabzon İmparatorluğu'nun Tarihi Üzerine Yazılar (Oqepxu no MCTOpI/IM Tpaneayu'rcxoü MMnepmı) gibi büyük çalışmalar yayınladı.

Bunlara ek olarak, arşivinde yaklaşık 20 yayınlanmamış eser kaldı. İlk cildini İstanbul’da bulunduğu sırada yazdığı ve 1913 yılında yayımladığı, tamamı üzerine yirmi beş yıldan fazla çalıştığı üç ciltlik Bizans İmparatorluğu Tarihi en önemli eseri olarak kabul edilmektedir. Eserleri, Rusya İmparatorluğu’nda yapılan Bizans çalışmalarının emsalsiz örnekleri arasında görülmektedir.

NOTLAR

l) Bu çalışma, İstanbul’da bulunan Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün müdürü F. İ. Uspenski’nin arkeolojik faaliyetleriyle ilgili, tümüyle Rusça internet ortamıyla sınırlı, alana Türkçe katkı sağlamayı amaçlayan bir derlemedir.

2) Prof. Dr. Özlem Parer: Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Rus Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.

3) Bu konuda Türkçede ayrıntılı bilgi için bkz., Elçin Macar, “İkinci Roma’da Rus Arkeoloji Enstitüsü”, Toplumsal Tarih, 1999, s. 62-63. Erişim: https://www.academia. edu/36127377/_%C4%BOkinci_Roma_da_Rus_Arkeoloji__Enstit%C3%BCs%C3%BC; Pmar Ure, “İstanbul’da Rus Arkeoloji Enstitüsü (1894-1914)”, Toplumsal Tarih, 2015, Sayı 254, s. 16-21. Özel olarak belirtmek gerekir ki, bu derlemede Uspenski’nı'n biyografisi başta olmak üzere erişim sağladığımız kaynakların hiçbirinde Pınar Üre’nin çalışmasında yer verdiği, “Enstitünün II. Abdülhamid tarafından onaylanmasının hemen ardından Fyodor Uspenski ikinci rütbeden bir Osmanlı nişanıyla ödüllendirildi” bilgisi yer bulmamıştır. Yine Pınar Üre’nin çalışmasından edindiğimiz bilgi üzere, 1898 yılında enstitünün fahri üyesi seçilen Osman Hamdi Bey’in adına dahi kullandığımız Rusça temel kaynaklarda maalesef rastlanmamıştır.

4) Bu konuda Türkçede ayrıntılı bilgi için bkz., Pınar Üre, “Bizans Geçmişi, Rus Mevcudiyeti: Rus Arkeoloji Enstitüsünün Birinci Dünya Savaşı Sırasındaki Trabzon Keşif Gezisi”, Bizans’ın Öteki İmparatorluğu: Trabzon, Editör: Antony Eastmond, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2016, s. 217-238.

Prof. Dr. Özlem Parer
(Historia Tarih ve Kültür Dergisi N.8 Güz 2020)
Gerçek Edebiyat

Sosyal Medyada Paylaş

author

Gerçek edebiyat

gercekedebiyat.com yazarı,

Yazarımıza ait diğer yazıları görmek için tıklayınız..