Geçmişte ve günümüzde Deizm / Robert Griffiths

Akademik

Deizm, evrene ve özellikle insan yaşamına müdahale etmeyen bir yaratıcı Tanrı'nın varlığına inanmak demektir. Deistler, zekice, Tanrı'yı ​​dinden ayırmaya çalışırlar. Din söz konusu olduğunda, ateist gibi görünürler ve seslerini çıkarırlar: Dini vahyi reddederler ve çoğu zaman dine 'batıl inanç' derler. Ama Allah'a sığınırlar.

Geçmişte ve günümüzde Deizm / Robert Griffiths

Deizm, benim "sert" -veya “şüpheci”- dediğim bir versiyon ve "yumuşak" bir versiyon olarak iki çeşittir.

Şüpheci (sert) versiyon dine karşı çok eleştireldir, ancak yine aynı şiddetle Tanrı fikrini savunur ve onu “kutsal yazılar” ve ritüeller gibi dini tuzaklardan ayırmak ister. Bu, on sekizinci yüzyıl Avrupa'sında Thomas Paine (1737-1809) ve Voltaire (1694-1778) gibi yazarlar tarafından geliştirilen görüştür.

Yumuşak deizm ise aksine, ortodoks dini neredeyse hiç eleştirmez. Bu, aslen on yedinci yüzyılda John Toland (1670-1722) ve Matthew Tindall (1657-1733) gibi insanların çalışmalarında ortaya çıkan daha eski bir deizm biçimidir.

Buna "Hıristiyan deizmi" de denilebilir. Genel fikir, Hıristiyanlığın tamamen akılla savunulabilecek bir özü olduğuydu ve bir Hıristiyanın ihtiyaç duyduğu tek şey buydu. Bu, kısmen, son iki yüz yılda Protestanlığın reformasyonuna ve formülasyonuna egemen olan yorucu doktrin tartışmalarını kesmenin bir yoluydu: Hristiyan olalım, ama akılcı Hristiyan olalım!

“Yumuşak” deizmin bazı ipuçları, bir zamanlar İsa'yı bir deist olarak gören Voltaire'de kalmıştır; ancak Paine'de dine karşı şüphe oldukça serttir.

Deizm, kısmen ateizmdeki yükseliş nedeniyle, aynı zamanda Aydınlanma'nın akla yoğun vurgusu nedeniyle, on sekizinci yüzyılın sonunda daha az popüler hale geldi.

Ayrıca, deizm doğal olarak hiçbir kilise veya dini topluluk yaratmadı ve bu nedenle çoğu zaman sıradan insanlara çekiciliği sınırlı olan elitist, entelektüel bir konum gibi göründü.

Bununla birlikte, deizm hâlâ ortalıkta ve hatta bir canlanma yaşıyor olabilir.

Bugün, ironik bir şekilde Modern Deist Kilisesi (moderndeist.org) ve Dünya Deistler Birliği (deism.com) gibi kuruluşlar tarafından desteklenmektedir.

Ayrıca, popüler izleyiciler için bu felsefenin iddia edilen çekiciliğini özetleyen, kendini deist ilan eden bir yayın akışı da var.

Bugün, deistlerin hedef kitlesi (on yedinci yüzyılda olduğu gibi) Hıristiyanlar ve doktrinsel tartışmalar nedeniyle kafası karışan veya yabancılaşan ve bunun yerine inançlarına rasyonel olarak savunulabilir basit bir "çekirdek" arayan diğer dindar insanlar olabilir.

Ayrıca, organize dini şüpheli bulan, ancak eski veya yeni ateistler tarafından ikna edilmeyenlere de hitap etmeye çalışıyor.

Deizmin muğlak doktrinden kaçınmasında, agnostikler bu alanda belirli bir muğlaklık veya belirsizlik arzusuna hitap edebilecek bir dizi kanaat de bulabilirler.

Yani deizm için potansiyel izleyici oldukça geniştir; örneğin, Sosyolog Grace Davie, Religion in Britain (2015) adlı eserinde, "nüfusun yarısı ile üçte ikisinin bir tür Tanrı'ya veya doğaüstü güce inanmaya devam ettiğini" ileri sürer.

Ancak, bu insanların sadece küçük bir kısmı dini faaliyetlere katılmaktadır.

Davie buna "ait olmadan inanmak" adını veriyor.

Buna deizm de denebilir.

DEİST YÖNTEMLER ve METAFİZİK

On yedinci yüzyılda ortaya çıkan deizm, o dönemde hâkim olan Akılcı görüşten büyük ölçüde etkilenmiştir.

Deistlerin savunduğu temel metodolojik ilke, tüm inançlarımızı akla dayandırmamız gerektiğidir. Bunu vurgulamak için, "sebep" kelimesi genellikle büyük harfle, hatta tamamı büyük harfle yazılırdı.

Rasyonalist filozof Gottlieb Leibniz'in muhabiri olan John Toland, "Aklın, kesinliğin tek temeli olduğuna inanıyoruz" diye yazmıştı (Christianity Not Mysterious, 1696).

Modern bir deist olan Bob Johnson, "Tanrı bize din değil akıl verdi" diyor (Deism: A Revolution in Religion, A Revolution in You, 2009).

Tabii ki, çok azımız - kesinlikle çok az filozof - aklın genel olarak kullanılmasına itiraz eder.

Deistlerin aklı kullanma biçimlerine katılmayabiliriz.

Deizmin özünde iki iddia vardır. Birincisi, akıl, evreni yaratan akıllı bir varlığın varlığını kanıtlayabilir ve akıl bunu çok iyi yapabildiğinden, Tanrı'nın varlığını kanıtlamak için vahye veya başka herhangi bir dini yola ihtiyacımız yoktur.

Tanrı'nın varlığına ilişkin akılcı argümanlar çok eskidir ve deizmden çok önceye dayanmaktadır. Belki de en eski argüman türü "kozmolojik argüman" olarak biliniyor.

Bu görüş temel olarak, evrenin ilk "nedensiz nedeni" olması gerektiğini savunur. - Varlığı mantıksal olarak evrenin öyle olmadığı bir şekilde gerekli olan bir neden - Aksi takdirde, bir evrenin neden var olduğuna ilişkin hiçbir açıklamamız olmaz. İlk nedensiz bir neden olmadan, dünyanın nedenlerinin potansiyel olarak sonsuz bir gerilemesi vardır: sonsuza kadar.

deizm
Payne ve Voltaire  
Illustration Simon Ellinas 2022, www.simonillustrations.com
‘AMA BUNA NE SEBEP OLDU?’

Aristoteles, Metafizik adlı eserinde zaten bir "Ana hareket ettirici" için böyle bir argüman sunuyor. Thomas Aquinas'ın Summa Theologica'sında Tanrı'nın varlığını göstermenin "Beş Yolu"nda da bu türden birkaç argüuman vardır. René Descartes, Leibniz ve Samuel Clarke gibi akılcı Hıristiyan filozoflar bu argümanın ayrıntılı versiyonlarını savundular. Thomas Paine: "Sonsuza kadar var olan, bildiğimiz herhangi bir maddi varoluştan tamamen farklı bir doğaya sahip olan ve her şeyin gücüyle var olan bir ilk neden inancı ... bu ilk neden insan Tanrı olarak adlandırır." diye yazar. (The Age of Reason, 1794). Deistler ayrıca Tanrı'nın evreni yarattıktan sonra ona müdahale etmediği görüşünü paylaşırlar. Sürekli olarak gerçek canlı yaratımıyla uğraşması gerektiğini varsaymayı Yüce Varlık'a karşı saldırgan bir düşünce olarak gördüler. Bu nedenle mucizelerden somurtkanca söz ederler.

Deistlerin sık sık başvurdukları ikinci argüman, "tasarım argümanı" olarak adlandırılan argümandır. Bu, dünyanın akıllı tasarımın belirtilerini gösterdiği, öyle ki düzeninin şansa ya da maddenin rastgele permütasyonuna bağlı olamayacağı iddiasıdır.

Böyle bir sav zaten Aquinas tarafından ortaya atılmıştı, bu yüzden de yeni değildi. Paine buna: "Tanrı'nın sözü, gördüğümüz yaratıktır” der.

Ve Voltaire için de bu, belki de Tanrı'nın varlığına ilişkin en güçlü argümandır.

Her ikisi de çağdaş bilim konusunda çok bilgili olan Paine, The Age of Reason kitabını yayınlarken, kısmen Sir Isaac Newton'un anıtsal çalışmasından etkilenmişlerdi. Newton, birçok kişiye, doğanın altında yatan - görkemli - düzeni ortaya çıkarmış gibi göründü. Newton'un kendisi, bu düzenin Tanrı tarafından yaratıldığına ve sürdürüldüğüne ikna olmuştu. Bu nedenle, dünyanın bir düzeni olduğu ve bunun Tanrı'nın zihninin bir yansıması olduğu fikri yaygınlık kazandı. (Ancak Newton bir Hıristiyan olarak kaldı.)

DEİST ETİĞİ ve SİYASETİ

Bir başka önemli deist iddia da etik iddiasıdır. Tanrı'nın insanı rasyonel bir varlık olarak yarattığını ve eğer rasyonel bir yaşam sürdürürse mutlu ve erdemli olacağını savundular.

Voltaire, liberal ilkeleri doğrultusunda, rasyonel kişinin diğerlerine eşit davranacağını, böylece rasyonel yaşamın hem kişisel hem de genel mutluluğa yol açacağını savundu. "Komşunu sevmek" şeklindeki merkezi Hıristiyan ilkesinin deist (ve liberal) etik için kolayca bir temel oluşturabileceğini kabul etti.

Normalde ateistlere atılan ahlaksızlık suçlamasından kaçınmak istediklerinden, etik bir konuma sahip olmak deistler için önemliydi. Bu nedenle, Hıristiyan ahlakının kalbini, deizm içine atmaları yararlı oldu.

Rasyonel hayatın hem mutlu hem de erdemli olduğu görüşü de Platon ve Aristoteles'e kadar uzanan eski bir görüştür.

Aristoteles, insanın doğası gereği rasyonel olduğunu ve rasyonel yaşam arayışının doğal olarak insanı eudaimonia adını verdiği mutluluk ve erdeme götüreceğini savunmuştu.

Paine ve Voltaire'in etik bakış açılarında farklı olan şey, daha büyük bir liberalizm ve aristokrat Platon ile kraliyet doktorunun oğlu Aristoteles'in paylaşmadığı insan eşitliğine açıklıktı.

On sekizinci yüzyılda, deizmin kurumsal dine yönelik eleştirisi oldukça sert hale geldi. Böylece, on yedinci yüzyıl Hıristiyan deizmi oldukça uzak ve soyut kaldı.

Bu ton değişikliği, kısmen, Kilise'nin genellikle halkın düşmanı olarak görüldüğü bir hareket olan radikal siyasi reform hareketinden kaynaklanıyordu.

deizm
Eye in the Sky Paul Gregory

Paine'in yorumu alışılmadık değildi: "Yahudi, Hıristiyan veya Türk olsun, tüm ulusal kilise kurumları bana insanlığı korkutmak ve köleleştirmek ve gücü ve kârı tekelleştirmek için kurulmuş insan icatlarından başka bir şey görünmüyor."

Voltaire bu arada dine edebiyat yeteneğiyle de saldırdı. Felsefe Sözlüğü’nde (1764) 'Din'le ilgili girişte dini tartışmaların mezarlıklarında bir gezintiyi hayal ediyor: "Bunlar," dedi, "bir buzağının önünde dans eden yirmi üç bin Yahudi, yirmi dört bin Midyanlı kadınlarla yatarken öldürülenler.” [Eski Ahit'in Exodus kitabından alıntı, Ed].

Yerleşik dinle ilgili bu aşağılayıcı ton, Diderot ve Baron d'Holbach gibi etkili yazarlar sayesinde, en azından Fransa'da, ateizme ve materyalizme artan ilgiyi yansıtıyordu.

Ancak deistler, ateistlerin dini küçümsemelerine rağmen ateizme direndiler. Voltaire'in Tanrı'yı ​​elinde tutma kaygısı kısmen etikti. Alaycı bir şekilde yorumladığı gibi: "Toplumunuzdaki birine paranızı ödünç verdiğinizde, ne borçlunuzun, ne avukatınızın, ne de yargıçınızın Tanrı'ya inanıp inanmadığını merak edip etmediğinizi her zaman size soracağım!” 

DEİZM GÜNÜMÜZDE DE SORUNLU

On sekizinci yüzyılda ateizmin ahlaksızlığa kapı açacağı endişesi yaygındı. Geldiğinde, birçok kişi Fransız Devrimi'nin bu görüşü doğruladığını düşündü. Ancak günümüzde deist bu motivasyondan yoksundur. Yirmi birinci yüzyılda, ateizmin ahlaksızlığa yol açtığı iddiasının hiçbir etkisi de yoktur

Yine de, birçok modern popüler deist yazının, ağırlıklı olarak ve olumsuz bir şekilde, ortodoks dinin görünürdeki irrasyonelliğine odaklandığı dikkat çekicidir. Tanrı'nın varlığına ilişkin akılcı argümanları açıklarken, Paine gibi yazarların eserlerine yoğun bir şekilde başvurma eğilimindedirler. Bu, bir bakıma, Paine'in kilit eseri The Age of Reason'daki argümanların peşini bırakmayan sorunlara ilişkin ne kadar az farkındalık olduğundan dolayı talihsiz bir durumdur.

Kitap felsefi olarak oldukça zayıf, ikna edici bir analiz parçasından çok bir manifesto. 1794 ve 1807 yılları arasında çeşitli baskılarda yayınlandı. Bu nedenle, örneğin 1779'da David Hume'un Dialogues Concerning Natural Religion adlı kitabında ortaya koyduğu 'Tanrı'nın varlığı' argümanlarına yönelik itirazları dikkate alma girişiminin olmaması insanı hayrete düşürüyor. .

Aynı şekilde (belki daha anlaşılır bir şekilde), Paine'in çalışmasında, Tanrı'nın varlığına ilişkin rasyonel argümanların uzun uzadıya eleştirildiği Kant'ın 1787 tarihli Saf Aklın Eleştirisi'nin farkında değildir.

Entelektüel zorluklarla uğraşmadaki bu başarısızlık, günümüzün popüler deizminin de tipik bir örneğidir: Church of the Modern Deist'in web sitesinde Hume veya Kant'tan da bahsedilmez.

Modern deist, Paine ve Voltaire ile karşılaştırıldığında, on dokuzuncu yüzyılda doğal seçilim teorisi tarafından tasarım argümanlarına indirilen darbe nedeniyle de dezavantajlı durumda. Paine veya Voltaire'in tasarım argümanını kullanma biçimlerine bakılırsa, Darwin'in teorisi muhtemelen ölümcüldür ve günümüzde deizmin entelektüel temellerinin, Tanrı'nın varlığına ilişkin ilk neden ve tasarım argümanlarının bu şekilde geliştirilemeyeceği kolayca iddia edilebilir.

Bununla birlikte, deizmin tüm entelektüel güvenilirliğini kaybettiğini söylemek yanlış olur. Filozoflar, savaş alanının çehresi önemli ölçüde değişmiş olsa da, bu iki tür argümanı ciddi bir şekilde tartışmaya devam ediyor. Richard Swinburne (Is There a God?, 2010) gibi Tanrı'nın varlığına yönelik tasarım argümanlarının modern savunucuları, büyük ölçüde modern bilime inanmaktadırlar. (Örneğin bir attaki görünür tasarım akıllı bir tasarımcının ürünüdür. Çünkü artık  bir atın görünen tasarımı tamamen evrimsel biyoloji tarafından açıklanmaktadır. Ancak Swinburne, evrimsel biyolojinin dayandığı doğa yasalarının neden bu şekilde olduklarını açıklayamayacağını düşünüyor.

Bazen bir doğal yasanın biçimi, daha üst düzey bir doğal yasaya başvurularak açıklanabilir.

Örneğin, termodinamiğin yönleri mekanik olarak açıklanabilir. Ancak Swinburne, yaşamı mümkün kılan fizik yasalarının biçiminin bilim tarafından nihai bir açıklamasının olamayacağını savunuyor.

Bilim, yasaları kullanır; bu yüzden onları tam olarak açıklayamaz. Bundan Swinburne, doğa yasalarının nihai biçiminden sorumlu akıllı bir yaratıcının olması gerektiğini savunuyor. Bu tür bir argüman, evrenin akıllı bir tasarımcı tarafından ince ayar yapılıp yapılmadığına ilişkin günümüzün canlı argümanıyla bağlantılıdır, çünkü doğanın temel fiziksel sabitlerinin değerleri çok küçük bir kesir bile değişseydi, bildiğimiz şekliyle yaşam mümkün olmazdı.

Swinburne, evrenin ince ayarlı olduğunu iddia ederdi; Victor Stenger gibi şüpheciler bunun olmadığını iddia edeceklerdir (The Fallacy of Fine Tuning, 2011). Günümüzde, deizmin entelektüel güvenilirliği bu gibi alanlarda -en ileri bilimsel bilgi arenasında- sınanıyor.

Benzer şekilde, William Lane Craig gibi teist filozoflar, Hume'un, Kant'ın ve diğerlerinin itirazlarını ele almaya çalışırken, Tanrı'nın varlığına ilişkin kozmolojik argümanı savunmaya devam ediyor. Craig, ilk neden argümanının modern fizikle uyumlu hale getirilebileceğini göstermek için kapsamlı çalışmalar yaptı (The Kelam Cosmological Argument, 2019). Ateist bilim adamı Lawrence Krauss, A Universe from Nothing'de (2012) ona karşı, kuantum mekaniğinin ve göreli kozmolojinin, evrenin hiçten var olduğunu iddia etmeyi nasıl makul kıldığını göstererek tüm ilk neden argümanlarını baltaladığını savundu. Bu düşünce, Krauss kuantum mekaniği ve göreli kozmoloji yasalarının kendilerinin "hiçbir şey" olmadığına veya başka bir deyişle kendilerinin açıklama gerektirmediğine dayanır.

Modern deist, artık ateizmi bir ilke olarak reddetmek için Voltaire'in bahanesine sahip değil.

DEİZM, BUGÜN ve GELECEK

Deizmin çok popüler bir dünya görüşü olup olmayacağı başka bir sorudur. Davie'nin bir Tanrı'ya ya da "kuvvete" yönelik yaygın, belirsiz bir inancı tanımlaması, belki deistler için düşündükleri kadar rahat değil. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllardan çok daha çoğulcu bir çağda yaşıyoruz. Deizmin doğduğu Akılcı atmosferin de ötesine geçtik ve o zamanlar onu etkileyen elitizm suçlaması şimdi de etkili olabilir.

Belirsiz bir Tanrı'ya ya da ilkel bir güce inanan insanların, onun varlığına ilişkin akılcı argümanlarla ikna oldukları için bunu yapmaları da olası değildir. Davie, ortodoks bir dini uygulamayanlar arasındaki çağdaş "dini" farkındalığın, hem rasyonel hem de rasyonel olmayan geniş bir kaynak yelpazesinden etkilenen, genellikle muğlak bir "manevi" nitelik  olduğunu kabul eder.

Bizim dünyamız Toland, Tindall, Paine ve Voltaire'in dünyasından çok farklı; yine de deizmi diriltme girişimi, modern entelektüel destekten yoksun değildir.

Bununla birlikte, Swinburne ve Craig gibi deizmin temelgörüşlerini savunanlar, önemli ölçüde deist değil, Hıristiyandır. John Locke (The Reasonableness of Christian, 1695) ve Samuel Clarke (A Demonstration of the Being and Attributes of God, 1705) gibi bir dizi etkili Hıristiyan filozof, Hıristiyanlığın deizm kadar rasyonel olarak savunulabileceğini savundukları için geleneksel deizm zarar gördü.

Swinburne ve Craig ve arkadaşları da yanlışlıkla aynı olumsuz etkiye neden olabilir.

Bugün deist, ateizmde çok daha gelişmiş bir düşmanla da karşı karşıyadır. Yine de ateizmle örgütlü dine karşı güçlü bir hoşnutsuzluğu paylaşır; bu yüzden kendini bundan ayırması gerekiyor. Çoğu zaman çok küstahça ifade edilen dine karşı nefreti, kendi iddialarına yarardan çok zarar vermesini sağlamada biçilmiş kaftan olacaktır.

Bazen bebek banyo suyunun dışında yüzebilir. Ancak bugün pek çok insanı, Tanrı'nın, tamamen kendi varlığına ilişkin rasyonel argümanlara dayalı olarak, dinin ölümüyle ilgili argümanlardan sağ kurtulabileceğine ikna edip edemeyeceği, pek de açık değildir.

Robert Griffiths*

*Robert Griffiths, şu anda God and the Philosophers adlı bir kitap yazan emekli bir felsefe öğretmenidir.

Kaynak: philosophynow.org

Çeviren: Zeynep Kızılırmak

Gerçekedebiyat.com

Yeni yorum ekle

Düz metin

  • Hiç bir HTML etiketine izin verilmez
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünür.
  • Web sayfası adresleri ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantılara dönüşür.